كه كارى كه ما در حال يا آينده هيچ هدف و مقصودى در آن نداشته باشيم اشتغال به آن معنايى ندارد ، خواه آن را ديگرى بر ما واجب كرده باشد يا نكرده باشد . بنابراين هنگامى كه او معناى واجب را دانست و دريافت كه توبه وسيله‌اى براى رسيدن به سعادت ابدى است ، و در سراى آخرت جز لقاى حقّ تعالى سعادتى نيست ، و هر كس از او محجوب است بدبخت و شقى است و ناگريز ميان او و آرزوهايش حايل برقرار ، و به آتش فراق حقّ و آتش دوزخ سوخته خواهد شد ؛ و نيز يقين كرد كه جز پيروى شهوات و انس به دنياى فانى و دلسپردگى به محبّت آنچه به طور قطع از او جدا خواهد شد چيزى انسان را از خدا دور نمىكند ، و آنچه او را به خدا نزديك مىگرداند تنها قطع علايق قلبى از زيب و زيور اين دنيا و با تمام وجود رو آوردن به خداست تا از طريق مداومت ذكر ، با او انس بگيرد . و با شناخت جلال و جمالش به اندازهء توانى كه دارد به او محبّت پيدا كند ، و دانست كه گناه در واقع پشت كردن به خدا و پيروى از خواست شيطانهايى است كه دشمنان خدا و رانده شدگان درگاه اويند و سبب محجوب بودن و دورى او از خداوند است ؛ يقين حاصل خواهد كرد كه بازگشت از راهى كه انسان را از خدا دور مىكند براى رسيدن به مرتبهء قرب او واجب است ، و انصراف هم تنها به وسيلهء علم و پشيمانى و عزم ميسّر مىشود ؛ زيرا تا نداند كه گناهان اسباب دورى از محبوبند پشيمان نمىشود ، و از ادامهء سلوك در طريق بعد دچار رنج و درد نمىگردد ، و مادام كه احساس درد و رنج نكند از راه كژ باز نمىگردد ، و معناى بازگشت ، ترك و عزم است ، در اين صورت شكّ نمىكند كه براى وصول به آستان قرب محبوب حقيقى اين سه امر ضرورى است ، و ايمان حاصل از نور بصيرت نيز به همين گونه است . امّا كسى كه شايستگى اين مقام را نيافته ، و از حدود اكثريّت خلق پا فراتر ننهاده براى او تقليد و پيروى مجال گسترده‌اى است كه مىتواند به وسيلهء آن راه نجاتى از هلاكت بيابد ، و در اين باره بايد گفتار خداوند و پيامبر و شايستگان پيشين را در نظر گيرد . خداوند فرموده است : وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ « 5 » و اين فرمانى عامّ و همگانى است ، همچنين فرموده است : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ « 6 » و نصوح به معناى خالص بودن براى خدا و دور از هر شايبه و

--> ( 5 ) نور / 31 : و همگى به سوى خدا باز گرديد اى مؤمنان تا رستگار شويد . ( 6 ) تحريم / 8 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد توبهء كنيد توبه خالصى اميد است با اين كار پروردگارتان گناهانتان را ببخشد .